Ankara’da başkentin inşasına malzeme taşıyan dekovil hattından Maltepe ve Atatürk Orman Çiftliği’ndeki fabrika bağlantılarına kadar uzanan demiryolu güzergâhlarının çoğu zamanla işlevini yitirdi. 1926’da açılan Gazi İstasyonu ise Başkentray çalışmalarıyla yeniden düzenlendi.
![]()
Ankara’nın demiryolu geçmişi, bugün kullanılan hatların yanı sıra Cumhuriyet’in ilk yıllarında başkentin inşasında ve sanayi tesislerinin taşımacılığında kullanılan özel güzergâhları da kapsıyor. Bu hatların bir kısmı söküldü, bir kısmı ise kentin değişen dokusu içinde görünmez hale geldi.
Başkent inşaatında kullanılan dekovil hattı
Ankara Garı’ndan başlayan dar hatlı Ankara Dekovil Hattı, TBMM inşaatı çevresine ve bugünkü Gençlik Parkı civarına kadar uzanıyordu. Yolcu taşımaktan çok, yeni başkentin yapımında ihtiyaç duyulan taş, kum, tuğla ve diğer malzemeleri şantiyelere götürmek için kullanılıyordu. Hat, Yenişehir’deki kamu binaları, yollar ve meydanların inşasına nakliye desteği sağladı.
Kent büyüyüp motorlu taşıtlar ve kamyon taşımacılığı yaygınlaşınca dekovil hattına duyulan ihtiyaç azaldı. Rayların önemli bir bölümü söküldü; güzergâhın bazı kısımları da kent dokusu içinde kayboldu.
Maltepe’deki Havagazı Fabrikası’na kömür taşıyan hat
Maltepe’de bulunan Havagazı Fabrikası, ana demiryolundan ayrılan özel raylarla kömür taşımacılığına bağlanmıştı. Kentin aydınlatma ve ısınma ihtiyacında kullanılan havagazı kömürden üretiliyor, vagonlarla fabrikaya getirilen yakıt burada işleniyordu. Böylece demiryolu, Ankara’nın enerji altyapısının da bir parçasıydı.
Doğalgazın yaygınlaşması ve fabrikanın devreden çıkmasıyla bağlantı hattı da kullanım dışı kaldı. Bugün EGO hangarlarının bulunduğu Maltepe çevresinde, fabrikanın ihtiyaçları için kullanılan demiryolunun izleri gündelik yaşamda görünmüyor.
Atatürk Orman Çiftliği’nin üretim tesislerine uzanan raylar
Atatürk Orman Çiftliği’ndeki bira fabrikası ve diğer üretim tesisleri, ana demiryoluna bağlanan özel hatlardan yararlanıyordu. Bu bağlantılar hammaddelerin fabrikalara ulaştırılmasını ve ürünlerin başka bölgelere sevkini kolaylaştırıyordu. Çiftliğin tarım, hayvancılık ve sanayiyi bir araya getiren üretim modelinde demiryolu önemli bir lojistik araçtı.
Arazilerin kullanımının değişmesi, karayolu ulaşımının yaygınlaşması ve üretim tesislerinin dönüşmesiyle bu hatlar da devre dışı kaldı. Rayların büyük kısmı ortadan kalkarken eski güzergâhların bazı bölümleri farklı kentsel kullanımlara dönüştü.
Gazi İstasyonu’nun değişen düzeni
1926’da hizmete giren Gazi İstasyonu, Atatürk Orman Çiftliği yakınında yer alıyordu. Türk neoklasik mimari özellikleri taşıyan yapı, Ankara’nın erken Cumhuriyet döneminden kalan demiryolu yapılarındandı ve uzun yıllar banliyö ile bölgesel tren seferlerinde kullanıldı.
Başkentray çalışmaları 2016’da başladığında eski istasyon düzeni kapatılarak yeniden inşa sürecine alındı. Bu nedenle Gazi İstasyonu’nu bütünüyle terk edilmiş bir yapı olarak tanımlamak doğru değil; eski düzenin yerini yeni demiryolu düzenlemesi aldı.
Ankara’nın eski demiryolu güzergâhları, kentin ulaşım ve şehirleşme tarihinin izlerini taşıyor. Bugün bulvarların, parkların ve sanayi alanlarının bulunduğu bazı bölgeler, geçmişte trenlerin geçtiği ya da fabrikalara yük taşıdığı güzergâhlar arasında yer alıyordu.