Angaralı
Ankara’nın farklı dönemlerdeki yollarını, yerleşimlerini ve şehir planlarını araştırmak isteyenler, Koç Üniversitesi Vehbi Koç Ankara Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi (VEKAM) Ankara Harita ve Plan Arşivi’ne internet üzerinden erişebiliyor. Arşivdeki 1921, 1934 ve 1950 tarihli kayıtlar, başkentin geçmişini incelemek için farklı dönemlerden örnekler sunuyor.
Koç Üniversitesi Suna Kıraç Kütüphanesi’nin dijital koleksiyonlarında yer alan arşiv, kent tarihine ilgi duyanların kullanımına açık. Ulus, Cebeci, Yenişehir, Balgat, Kalaba ve Mamak gibi yerlerin eski kayıtlardaki izleri, doğru arama terimleriyle araştırılabiliyor.
Harita arşivine nasıl ulaşılır?
Koç Üniversitesi Dijital Koleksiyonlar platformunda librarydigitalcollections.ku.edu.tr adresi üzerinden Ankara Harita ve Plan Arşivi aranabiliyor. Koleksiyon sayfasındaki “Koleksiyon Hakkında”, “Koleksiyon Rehberi” ve “Bulma Kılavuzu” bölümleri araştırmaya başlangıç noktası sağlıyor. Üniversitenin bilgilendirmesine göre dijital koleksiyonlara farklı konumlardan ve günün her saatinde erişim mümkün.
Aramaya mahallenin bugünkü adıyla başlanabilir. Sonuç alınamazsa eski adlar, çevredeki tarihî yapılar, yollar ve yerleşimler de denenebilir. Bir kayıt incelenirken envanter numarası, tarih, ölçek, açıklama ve anahtar kelimelerin birlikte değerlendirilmesi öneriliyor.
1921 tarihli haritada Ankara’nın hangi noktaları yer alıyor?
H201 envanter numaralı Ankara şehir haritası 1921 tarihli. Osmanlıca hazırlanan ve iki paftadan oluşan belge, 1/5.000 ölçeğinde; TBMM Müdafaa-i Milliye Vekâleti Harita Dairesi matbaasında basılmış.
Arşiv açıklamasında haritanın Ankara şehri ile Ordu Köşkü arasındaki araziyi gösterdiği belirtiliyor. H201_01 numaralı ilk paftada Gureba Hastanesi, Cebeci’ye giden yol, İncesu Köprüsü, Dikmen Deresi ve Çankaya Yolu gibi yer adları bulunuyor. Harita, bugünkü Ankara’nın tamamını gösteren güncel bir şehir planı olarak değerlendirilmemeli.
1934 haritasında köy olarak kaydedilen yerler
Harita Umum Müdürlüğü tarafından hazırlanan 1934 tarihli Ankara Merkez İdari Haritası, H151 envanter numarasıyla kataloglanmış ve 1/25.000 ölçeğinde düzenlenmiş. Kayıt anahtar kelimeleri arasında Balgat Köyü, Mamak Köyü ve Kalaba Köyü ifadeleri yer alıyor.
Aynı harita kaydında Hacettepe, Cebeci, Yenişehir, Ulus, Bentderesi, Çubuk Çayı, Ankara İstasyonu ve Atatürk Orman Çiftliği de listeleniyor. Bu nedenle aramalarda yalnızca günümüzde kullanılan adları değil, “Balgat Köyü” gibi tarihî kayıt ifadelerini de denemek belgeye ulaşmayı kolaylaştırabilir.
1950 yerleşim planında hangi bölgeler gösteriliyor?
H156 envanter numaralı 1950 Ankara Yerleşim Planı 1/15.000 ölçeğinde. Katalog anahtar kelimeleri arasında Bahçelievler, Demirlibahçe, Kurtuluş, Dikmen, Kavaklıdere, Yenidoğan, Yenişehir, Hamamönü, Cebeci, Ulus ve Gençlik Parkı bulunuyor. Plan, Ankara’nın yerleşim düzenini farklı yıllara ait haritalarla karşılaştırmak için kullanılabilecek kayıtlar arasında.
Mahallenin eski adı nasıl araştırılır?
Bugünkü mahalle adının eski bir haritada bulunmaması, bölgede geçmişte yerleşim olmadığı anlamına gelmiyor. Yer adları değişmiş, yerleşimler başka idari birimlere bağlanmış ya da haritada farklı bir coğrafi unsurla tanımlanmış olabilir.
Bu nedenle arama tek bir sözcükle sınırlı tutulmamalı. Kızılay çevresi için Yenişehir ve Atatürk Bulvarı, Balgat için Balgat Köyü; Keçiören çevresindeki tarihî yerleşimler için Kalaba Köyü gibi ifadeler kullanılabilir. Haritada karşılaşılan dere, köprü veya yol adları da yeni arama terimleri olarak değerlendirilebilir.
Harita tarihi, ölçeği ve kullanım koşulları
Bir belgenin hazırlanma tarihiyle dijitalleştirme tarihini ayırmak gerekiyor. Örneğin 1921 tarihli Ankara şehir haritasının katalog kaydında dijitalleştirme yılı 2018 olarak yer alıyor; bu, haritanın 2018’de hazırlandığı anlamına gelmiyor.
Ölçek, haritanın gösterdiği alanı ve ayrıntı düzeyini etkiliyor. 1/5.000 ölçekli bir harita, aynı büyüklükteki kâğıtta 1/25.000 ölçekli haritaya göre daha dar bir alanı daha ayrıntılı gösterebilir. Farklı ölçeklerdeki belgeler karşılaştırılırken konum ve mesafe farklılıkları göz önünde bulundurulmalı.
Haritada çizilmiş bir park, yol veya bina, planın yapıldığı dönemde mutlaka inşa edilmiş olmayabilir. Böyle bir uygulamanın gerçekleşip gerçekleşmediğini değerlendirmek için sonraki tarihli haritalar, fotoğraflar ve ilgili resmî belgelerle karşılaştırma yapılması gerekiyor.
Arşiv görsellerinin çevrimiçi görüntülenebilmesi, bunların başka yayınlarda izinsiz kullanılabileceği anlamına gelmiyor. VEKAM katalog kayıtlarında materyallerin görüntüleme amacıyla sunulduğu; kurumun açık yazılı izni olmadan çoğaltılamayacağı, dağıtılamayacağı veya değiştirilemeyeceği belirtiliyor. Görselleri yayınlarda kullanmak isteyenlerin kullanım koşullarını incelemesi ve dijital koleksiyonlar sayfasındaki materyal talep formuna başvurması gerekiyor. Belgeleri yerinde incelemek isteyenler digitalresources@ku.edu.tr adresinden randevu talep edebiliyor.
Semt geçmişini araştırırken güncel ve eski yer adlarını farklı yıllara ait haritaların envanter numaraları ve ölçekleriyle birlikte karşılaştırmak mümkün. Tek bir haritadan kesin sonuç çıkarmak yerine farklı dönemlerden belgeleri ve çevredeki coğrafi unsurları birlikte incelemek, araştırmanın kapsamını genişletiyor.
