Angaralı
Uzun süre uyanık kalmak; refleksleri, karar verme becerisini ve gerçeklik algısını etkileyebiliyor. Uykusuzluğun etkileri saatler ve günler ilerledikçe ağırlaşırken, kalp-damar sorunları ve kazalar gibi dolaylı ölüm riskleri de gündeme geliyor.
Uykusuzluğun insan vücudunda yol açtığı etkiler, etik nedenlerle doğrudan laboratuvar deneyleriyle incelenemiyor. Bilimsel değerlendirmeler çoğunlukla gözlemlere ve tarihsel olaylara dayanıyor. Kayda geçen en uzun uyanık kalma denemelerinden biri, 1964’te 17 yaşındaki lise öğrencisi Randy Gardner’ın yaklaşık 264 saat, yani 11 gün boyunca uyumamasıdır.
Gardner bu süreci kalıcı fiziksel hasar yaşamadan tamamladı. Ancak uykusuzluğun taşıdığı ciddi riskler nedeniyle rekor denemeleri artık teşvik edilmiyor; Guinness Rekorlar Kitabı da güvenlik gerekçesiyle bu kategoride başvuru kabul etmiyor.
Uykusuzluk saatler ve günler içinde nasıl ilerliyor?
24 saat: Bir gün boyunca uyanık kalmak, bilişsel performansta kandaki alkol oranı yüzde 0,10 düzeyindeymiş gibi bir gerilemeyle ilişkilendiriliyor. Refleksler yavaşlıyor, karar verme zorlaşıyor; el ve ayaklarda uyuşma, kas gerginliği ve sinirlilik görülebiliyor. Beyin, 10 ila 20 saniye süren kısa mikro uyku dönemlerine girebiliyor.
36 saat: Stres hormonu kortizol yükseliyor, kan basıncı artıyor ve kalbin yükü ağırlaşıyor. Kelimeleri hatırlama ve konuşma güçlükleriyle birlikte odaklanma sorunları ortaya çıkabiliyor.
48 saat: Bağışıklık sisteminde görevli doğal katil (NK) hücrelerinin oranının yaklaşık yüzde 37 düşebildiği belirtiliyor. Görme bulanıklaşabiliyor ve göz koordinasyonu bozulabiliyor. Duygusal hassasiyet artarak ağlama ya da öfke patlamalarına yol açabiliyor.
72 saat: Ağır halüsinasyonlar, sanrılar ve illüzyonlar görülebiliyor. Kişi cansız nesneleri hareket ediyor sanabiliyor veya çevresindeki mekânı yanlış algılayabiliyor; paranoya ve gerçeklik algısında bozulma yaşanabiliyor.
72 saatten sonraki günler: Algı ve beyin işlevleri ciddi ölçüde zayıflayabiliyor. Gardner’ın denemesinin son günlerinde basit matematik işlemlerini yapamadığı, paranoid düşünceler geliştirdiği ve nesneleri birbirine karıştırdığı aktarılıyor.
Uykusuzluk ölümcül olabilir mi?
Uykusuzluk bazı nadir hastalıklarda doğrudan, başka durumlarda ise dolaylı biçimde ölümcül sonuçlara yol açabiliyor. Ölümcül Kalıtsal Uykusuzluk (Fatal Familial Insomnia - FFI), talamus bölgesini etkileyen prion proteinleri nedeniyle kişinin uykuya geçmesini engelleyen çok nadir bir genetik hastalık. Hastalık ilerledikçe ağır halüsinasyonlar, demans ve çoklu organ yetmezliği görülebiliyor.
İnsanlarda ölümcül uykusuzluk deneyleri yapılamadığı için hayvan araştırmalarına da başvuruluyor. Harvard Tıp Fakültesi ve Chicago’daki çalışmalarda, uykusuz bırakılan farelerde 2 ila 3 hafta içinde bağışıklık sisteminin çöktüğü ve bağırsaklarda biriken reaktif oksijen türleri (ROS) nedeniyle ölüm gerçekleştiği bildiriliyor.
The Journal of Neuroscience’da yayımlanan, vardiyalı çalışmaya bağlı uykusuzluğu modelleyen bir araştırmada, uzun süreli uykusuzluğun beyin sapındaki hayati nöronların yüzde 25’inin ölümüyle ilişkili olduğu tespit edildi. Uzmanlar, bu hücresel hasarın sonradan uyuyarak telafi edilemeyebileceğini belirtiyor.
Kronik uykusuzluk; felç, kalp krizi ve yüksek tansiyon gibi kardiyovasküler hastalıklarla bağlantılı ölüm riskini artırabiliyor. Dikkat dağınıklığının yol açtığı trafik ve iş yeri kazaları da uykusuzluğun dolaylı ölümcül sonuçları arasında yer alıyor.
