Cebeci Çayırı neredeydi, bugün yerinde ne var?

Ankara’nın merkezindeki Cebeci, bir zamanlar futbol ve boks müsabakalarından panayırlara, açık hava sinemasından siyasi mitinglere uzanan etkinliklere ev sahipliği yapan geniş bir düzlükle anılıyordu. Semt sakinlerinin “Bitli Çayır” dediği alan, zamanla yapılaşmaya karıştı; çayırın stadyumla özdeşleşen bölümü ise Cebeci Millet Bahçesi projesi kapsamında ele alınıyor.

Bitli Çayır hangi bölgeyi kapsıyordu?

Osmanlı’nın son dönemlerinden Cumhuriyet’in ilk yıllarına uzanan süreçte Cebeci’nin önemli bir kısmı Cebeci Çayırı olarak bilinen geniş bir düzlükten oluşuyordu. Funda Şenol Cantek ve Besim Can Zırh’ın 2014 tarihli Cebeci araştırmasında aktarıldığına göre “Bitli Çayır”, bakımsız ve doğa koşullarına bırakılmış alan için kullanılan yerel bir lakaptı; resmî coğrafi ad değildi.

Güven Dinçer’in 2017’de yayımlanan çalışmasında, eski harita ve kadastro kayıtları karşılaştırılarak çayırın sınırları tarif ediliyor. 1924 Ankara haritası, Jansen planı, 1929-1930 kadastro kayıtları ve 1957 Yücel-Uybadin Planı üzerinden yapılan değerlendirmeye göre alan, Dumlupınar Caddesi, Yeni Ankara Sokak ve demiryolu arasında kalan yaklaşık 120 dekarlık bölgeyi kapsıyordu. Kullanımının zamanla bu sınırların dışına taştığı, Cebeci Tren İstasyonu yakınındaki Doğan Bahçesi’nin de bu kamusal yaşam alanının parçası sayıldığı belirtiliyor.

Çayır, yalnızca eski Cebeci İnönü Stadyumu’nun bulunduğu parselden ibaret değildi. Bugün konutlar, caddeler, tren istasyonu, pazar alanı ve başka kamusal kullanımların bulunduğu daha geniş bir kent parçasına yayılıyordu.

Mesire yerinden etkinlik alanına

Cebeci Çayırı, Ankara halkının Osmanlı’nın son dönemlerinden itibaren kullandığı mesire alanlarından biriydi. Başkentin ilanıyla nüfus ve konut ihtiyacı arttıkça çevresinde yapılaşma başladı. 1945-1946’da, demiryolu seviyesinin yaklaşık bir metre altında kalan çayırlık, Ankara Hastanesi’nin temel kazısından çıkan toprakla doldurularak yükseltildi. Buna karşın semt sakinleri burayı çayır diye anmayı sürdürdü.

1930’lu ve 1940’lı yıllarda alanda koç dövüşleri düzenleniyordu. 1950’lere doğru panayırlar, gezici tiyatro toplulukları ve ip cambazları da Cebeci’nin açık hava eğlencelerine katıldı. İp cambazı Rıfat Telgezer burada gösteriler yaptı; Orhan Ersin’in gezici kumpanyası ve İsmail Dümbüllü de yaz aylarında alana gelen sanatçılar arasındaydı. Tren istasyonunun yakınlığı, Mamak, Akdere, İncesu ve Hacettepe gibi çevre bölgelerden gelenlerin alana ulaşmasını kolaylaştırıyordu.

Futbol, boks ve siyasal buluşmalar

Cebeci Çayırı’nda futbol, İnönü Stadyumu yapılmadan önce de oynanıyordu. Dönemin Ankara takımlarından Harbiye Talimgâh ile Turan Sanatkâran Gücü’nün karşılaşmaları burada düzenleniyordu. Toprak sahada boks müsabakaları da yapılıyor, Ankara ve İstanbul’dan gelen sporcular seyirci topluyordu.

Çocuklar çayırı bisiklet öğrenmek ve oyun oynamak için kullanıyordu. Araştırmada görüşülen, çocuk yaşta bisikletçilik yapan “Orhan Usta”, 1960’larda üç tur bisiklet kiralamanın 25 kuruş olduğunu anlatıyor. Mobiletlerin yaygınlaşmasının ardından alan, Çankaya-Dikimevi hattındaki yerel motosiklet yarışlarının yapıldığı noktalardan biri oldu.

Çayır siyasal buluşmalara da sahne oldu. Rıfat Sakallıoğlu, dönemin siyasetçilerinden Osman Bölükbaşı’nın burada CHP karşıtı mitingler düzenlediğini aktarıyor. Mülkiye mezunu Ahmet Bahadır Boso ise alanı, öğrencilerin gündelik eğlencenin yanı sıra dünyaya ilişkin kaygıları da konuştuğu bir forum olarak tanımlıyor.

Buluş Sineması ve açık hava gösterileri

Hacer Buluş’un işlettiği Buluş Sineması, 1950’lerden itibaren özellikle orta ve orta-alt gelir grubundaki Ankaralılar için bir buluşma noktasıydı. Mekânda önde daha pahalı koltukların yer aldığı “hususi” bölüm, arkada ise ailelerin oturabildiği masalar bulunuyordu; semaver çayı ve nargile de vardı. Araştırmada Buluş Sineması’nın Ankara’da langırt makinelerinin erken kullanıldığı yerlerden biri olduğu aktarılıyor.

Sinema sahnesinde illüzyonist Abra Kadabra ve tiyatro topluluklarının yanı sıra Zeki Müren de izleyiciyle buluştu. Cebeci’nin eğlence hayatında Arı, Çiçek, İnci, Konak, Melek, Saray ve Site sinemalarının da adı geçiyor.

Stadyumdan Millet Bahçesi projesine

1957 Yücel-Uybadin Planı’nda stadyum olarak tanımlanan alanda Cebeci İnönü Stadyumu’nun inşaatı 1963’te başladı. TBMM kayıtlarında tesisin 1967’de hizmete girdiği belirtiliyor. Şenol Cantek ve Zırh’ın çalışması ise yapımın 1972’de tamamlandığını aktarıyor; akademik yayınlarda 1967 ve 1972 yıllarının farklı kaynaklarda açılış ya da tamamlanma tarihi olarak yer aldığına dikkat çekiliyor.

37 bin seyirci kapasiteli stadyum, Gençlerbirliği, Ankaragücü, Hacettepe ve Ankara Demirspor’un maçlarına ev sahipliği yaptı; farklı spor dalları, antrenmanlar ve resmî etkinlikler için de kullanıldı. Tesis, fiziki durumuna ilişkin değerlendirmelerin ardından Temmuz 2021’de yıkılmaya başlandı.

Stadyum alanı için hazırlanan Millet Bahçesi planları hukuk ve şehircilik tartışmalarına konu oldu. Mimarlar Odası ve Şehir Plancıları Odası projeye karşı davalar açtı; planlarda iptal ve yeniden planlama süreçleri yaşandı. Meslek odaları alanın spor ve kent belleği açısından korunmasını savunurken Bakanlık ve TOKİ bölgeyi yeşil ve sosyal donatı alanına dönüştürmeyi hedefledi.

TOKİ’nin ihale belgesinde Cebeci Millet Bahçesi projesi, Çankaya ilçesi Erzurum Mahallesi’nde 43 bin 595 metrekarelik rekreasyon düzenlemesi ile 10 bin 609 metrekarelik sosyal donatı inşaatı olarak tanımlanıyor. Projede millet kıraathanesi, el sanatları ve satış alanları, idari yapı, otopark ve peyzaj düzenlemeleri öngörülüyor.

Cebeci’nin kent belleğindeki yeri

Yaklaşık 120 dekarlık tarihî çayır, yıllar içinde parçalanarak bugünkü kent dokusuna karıştı. Eski stadyumun bulunduğu bölüm Millet Bahçesi projesi alanı olarak planlanırken, çayırın geniş bölgesinde konutlar, yollar, tren istasyonu, pazar ve farklı kamusal kullanımlar yer alıyor.

Mesire yeri olarak başlayan Cebeci Çayırı; maçların, panayırların, tiyatro gösterilerinin, sinemanın ve siyasal buluşmaların yapıldığı bir açık alan oldu. Ardından stadyum, yaklaşık yarım asır boyunca Ankara futbolunun hafızasını taşıdı; 2021’de başlayan yıkımla bu dönem sona erdi.