Şevket Yusuf Tekindor
Kırıkkale’de Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde kurulan askerî fabrikalar, yıllar içinde kralları, yabancı askerî heyetleri ve devlet yöneticilerini ağırladı. Tarihî kayıtlara göre Emir Faysal 1932’de, Irak Kralı II. Faysal 1955’te, Afganistan Kralı Muhammed Zahir Şah ise 1957’de kentteki tesisleri gezdi.
Ziyaretlerde konuklara silah, mühimmat, çelik ve pirinç üretimi hakkında bilgi verildi. Bazı gezilere cumhurbaşkanları ve bakanlar da eşlik etti.
1932’de Emir Faysal Kırıkkale’ye geldi
Hicaz Kralı İbnü’s-Suud’un oğlu Emir Faysal, 15 Haziran 1932’de Türkiye gezisi kapsamında Kırıkkale’ye gitti. 8 Haziran’da İstanbul’a ulaşan Faysal, Ankara’da Mustafa Kemal Atatürk ve devlet yöneticileriyle görüştükten sonra askerî fabrikaları görmek üzere yola çıktı.
Millî Savunma Bakanı Zekâi Apaydın, Müsteşar Sedat Doğruer ve Askerî Fabrikalar Umum Müdürü Eyüp Durukan’ın da bulunduğu Türk heyeti konukları karşıladı. Saat 11.10’da şehre ulaşan heyet, Çelik Fabrikası, Mermi Fabrikası, Kuvvet Merkezi ve Pirinç Haddehanesini gezdi.
Emir Faysal’ın gördüklerinden etkilendiği ve Ankara’ya döndüğünde izlenimlerini Atatürk’e aktardığı tarihî kayıtlarda yer aldı. Hicaz Dışişleri Bakanlığının Türkiye’deki misafirperverlik için gönderdiği teşekkür yazısı da ziyaretin diplomatik boyutunu gösterdi. Faysal’ın ilerleyen yıllarda Suudi Arabistan Kralı olması, 1955’te Kırıkkale’ye gelen Irak Kralı II. Faysal ile karıştırılmaması gereken bir ayrıntı.
Irak Kralı II. Faysal ve Afganistan Kralı Zahir Şah
Irak Kralı II. Faysal, 1 Temmuz 1955’te Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve beraberindeki heyetle özel trenle Kırıkkale’ye geldi. Gar’da mülki ve askerî yetkililerce karşılanan heyet, askerî fabrikalarda incelemelerde bulundu. Ziyaretin ardından Zonguldak programına devam edilmesi planlandı.
Afganistan Kralı Muhammed Zahir Şah ise 30 Ağustos 1957’de Celal Bayar’la birlikte özel trenle şehre ulaştı. Kaymakam Hakkı Kavlakoğlu, Belediye Başkanı Selim Özer ve MKE Genel Müdürü Fuat Yücesoy’un katıldığı karşılamaya bando eşlik etti.
Zahir Şah ve heyeti Pirinç Fabrikası ile İmla Fabrikasını gezerek üretim hakkında bilgi aldı. Kral, Kırıkkalelilerin tezahüratları eşliğinde şehirden ayrıldı. Ziyaret, 31 Ağustos 1957 tarihli Cumhuriyet gazetesinde de yer aldı.
Fabrikaları yabancı askerî heyetler ve diplomatlar da inceledi
Kırıkkale’ye gelenler arasında kralların yanı sıra NATO temsilcileri, yabancı askerî heyetler, büyükelçiler ve sanayi uzmanları da vardı. 1943’te Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak’ın bildirdiği program kapsamında bir İngiliz generalinin yedi kişilik heyetle fabrikaları ziyaret etmesi öngörüldü.
1950’li yıllarda NATO Harp İstihsal Komitesi Kanada temsilcisi P. Soolly Flood; Pirinç, Mühimmat, Çelik, Top ve Tüfek fabrikalarını gezdi. İran Hava ve Deniz Kuvvetleri kurmay başkanları 29 Ağustos 1957’de, Parlamento Başkanı Serdar Fahir Hekmat başkanlığındaki İran heyeti ise 31 Ekim 1958’de Kırıkkale’de ağırlandı.
Batı Almanya Parlamentosu üyesi ve Bütçe Encümeni Başkanı Dr. Rudolf Vogel, 13 Eylül 1958’de fabrikaları ziyaret etti. Vogel, Türk-Alman dostluğuna değinirken Kırıkkale’de gördüğü sanayi tesislerinin gelişmişliği karşısındaki şaşkınlığını dile getirdi. NATO Genel Sekreterliği İstihsal ve Lojistik Dairesi Şube Müdürü Fransız General Clavier de aynı yıl 20 Haziran’da fabrikaları gezdi.
Celal Bayar’ın ziyareti ve 1962’deki incelemeler
Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Doğu seyahatinden dönüşünde 9 Kasım 1959’da İmar Bakanı Medeni Berk ve milletvekilleriyle trenle Kırıkkale’ye geldi. Kitapta aktarılan bilgilere göre gar’daki karşılamaya askerî ve mülki yetkililerin yanı sıra işçi temsilcileri, dernek üyeleri ve yaklaşık 15 bin kişi katıldı. Bayar, Bölge Müdürlüğü lokalinde kent sakinlerine hitap ettikten sonra saat 19.55’te şehirden ayrıldı.
Millî Savunma Bakanı İlhami Sancar, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Cevdet Sunay ve kuvvet komutanları 19–20 Haziran 1962’de Kırıkkale’ye gelerek askerî fabrikalardaki genişletme ve modernizasyon çalışmalarını inceledi. MKE Genel Müdürü Selahattin Şanbaşoğlu, 19 Haziran sabahı heyete fabrikaların kuruluşunu ve şehrin gelişimini anlattı.
Şanbaşoğlu, tesislerin temellerinin 1927’de atıldığını; ilk fabrikanın kurulduğu dönemde bölgede kulübe bile bulunmadığını ve demiryolunun Yahşihan İstasyonu’nda sona erdiğini belirtti. Aradan geçen yıllarda Kırıkkale’nin yaklaşık 50 bin kişinin yaşadığı bir yerleşime dönüştüğünü söyledi.
Sanayi uzmanları ve bakanların ziyaretleri
Fransa’da CEGOS ve L’ITAP şirketlerinin sahibi Jean Milhaud, 1962’de Ankara ve Kırıkkale’deki MKE fabrikalarını gezerek Türkiye’deki sanayi tesisleri hakkında bilgi aldı.
Tunus Cumhurbaşkanı Habib Burgiba’nın Kırıkkale’ye gelmesi planlandı; ancak programdaki son dakika değişikliği nedeniyle ziyaret gerçekleşmedi. Bunun yerine Tunus Dışişleri Bakanı Mongi Slim başkanlığındaki heyet, 26 Mart 1965’te MKE Genel Müdürü Celal İmre, Ankara Valisi ve Emniyet Müdürü ile birlikte fabrikaları ziyaret etti.
Libya Sanayi Bakanı Hamit Alubedi de MKE Genel Müdürü Mustafa Erener’in eşlik ettiği heyetle Pirinç, Mühimmat ve Silah fabrikalarını gezdi. Heyete üretim süreçleri anlatıldı; Mühimmat Fabrikası’nda teknisyenlerin mermi çeşitleri ve kesitleri hakkında verdiği bilgiler ilgi gördü. Alubedi, ziyaretin sonunda fabrikaların çalışma düzeninden ve personelin mesleki yeterliliğinden memnuniyetini ifade etti.
Bu ziyaretler, Kırıkkale’deki askerî üretim tesislerinin farklı dönemlerde yabancı devlet adamları, askerî heyetler ve sanayi uzmanlarının ilgisini çektiğini ortaya koyuyor. Kentin fabrikaları, üretimin yanı sıra uluslararası temasların da adreslerinden biri oldu.
