Şevket Yusuf Tekindor
Azerbaycan’da Aliyev ailesinin siyasi ağırlığı, Haydar Aliyev’in Sovyet dönemindeki yükselişinden bağımsızlık sonrasında kurduğu yönetim düzenine ve oğlu İlham Aliyev’in cumhurbaşkanlığı dönemine uzanıyor. Enerji politikaları, dış ilişkiler ve devlet yönetimindeki devamlılık bu etkinin temel başlıkları arasında yer alırken, siyasi rekabet ve şeffaflık konuları da tartışılıyor.
Haydar Aliyev’in Sovyet dönemindeki yükselişi
Aliyev ailesinin siyasi geçmişi, Azerbaycan henüz Sovyetler Birliği’ne bağlıyken başladı. Sovyet güvenlik teşkilatı KGB’de görev yapan Haydar Aliyev, daha sonra Azerbaycan Komünist Partisi’nde yükseldi. 1969’da partinin Birinci Sekreteri oldu ve cumhuriyetin en güçlü siyasi isimlerinden biri haline geldi.
1982’de Sovyetler Birliği Komünist Partisi Politbürosu üyeliğine ve Bakanlar Kurulu başkan yardımcılığına getirilen Aliyev, Moskova’daki karar mekanizmalarında da görev aldı. Mihail Gorbaçov döneminde, 1987’de görevlerinden ayrıldı. Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecinde bir süre merkezî siyasetin dışında kaldı; Azerbaycan bağımsızlığını kazandıktan sonra ülkeye dönerek siyasete yeniden katıldı.
1993’te iktidara dönüş ve yönetim modelinin kurulması
Azerbaycan 1991’de bağımsızlığını ilan etti. Sonraki dönemde siyasi istikrarsızlık, ekonomik sorunlar ve Dağlık Karabağ savaşı ülkeyi zorladı. 1993’teki siyasi kriz sırasında Nahçıvan’dan Bakü’ye gelen Haydar Aliyev yönetimde etkili oldu ve aynı yıl cumhurbaşkanlığı görevini üstlendi.
Aliyev döneminde devlet kurumlarının yeniden yapılandırılması, merkezî yönetimin güçlendirilmesi ve enerji sektörüne yabancı yatırım çekilmesi öncelik kazandı. 1994’te imzalanan “Asrın Anlaşması”, Azerbaycan petrolünün uluslararası şirketler aracılığıyla işletilmesinin önünü açtı ve ülkenin ekonomi politikasıyla dış ilişkilerini etkiledi.
Yönetim, ülkede siyasi istikrar sağlandığını savunurken muhalefet ve uluslararası gözlemciler seçim süreçleri, basın özgürlüğü ve siyasi rekabet konusunda eleştiriler dile getirdi. Haydar Aliyev döneminin yönetim modeli, merkezîleşme ve ekonomik dönüşümün yanı sıra siyasi alanın sınırlarına ilişkin tartışmalarla da anıldı.
İlham Aliyev döneminde siyasi devamlılık
Haydar Aliyev’in sağlık sorunları nedeniyle 2003’te aktif siyasetten çekilmesinin ardından oğlu İlham Aliyev cumhurbaşkanlığına aday oldu. Ekim 2003’teki seçimin ardından görevi devralması, iktidarın baba ile oğul arasında geçmesi nedeniyle ülke siyasi tarihinde önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirildi.
İlham Aliyev döneminde önceki yönetim yapısı büyük ölçüde korundu. Cumhurbaşkanlığı makamının ağırlığı sürerken enerji gelirleri, altyapı yatırımları ve savunma harcamaları devlet politikasının önemli unsurları oldu. Petrol ve doğal gaz ihracatı, Azerbaycan’ın ekonomik kapasitesini ve bölgesel etkisini artırdı.
2009’da yapılan anayasa değişikliğiyle cumhurbaşkanlığı görev süresine ilişkin dönem sınırlaması kaldırıldı. 2016’daki değişikliklerle görev süresi beş yıldan yedi yıla çıkarıldı ve cumhurbaşkanı yardımcılığı makamı oluşturuldu.
Mehriban Aliyeva’nın yönetimdeki görevi
Aliyev ailesinin devlet yönetimindeki etkisi cumhurbaşkanlığı makamıyla sınırlı kalmadı. İlham Aliyev’in eşi Mehriban Aliyeva, 2017’de cumhurbaşkanı birinci yardımcılığı görevine getirildi. Daha önce Haydar Aliyev Vakfı’nın başkanlığını yürüten Aliyeva, kültür, eğitim, sağlık ve sosyal projeler aracılığıyla kamusal alanda rol üstlenmişti.
Aile üyelerinin ekonomik faaliyetleri ve şirketleriyle ilgili haberler, Azerbaycan’da siyaset ile iş dünyası arasındaki ilişkiyi gündeme taşıdı. Bu tartışmalar, devlet yapısının şeffaflığı ve hesap verebilirliği konularıyla birlikte ele alındı.
Enerji politikası, dış ilişkiler ve Karabağ
Azerbaycan’ın petrol ve doğal gaz kaynakları, Aliyev yönetimlerinin iç politikada ve dış ilişkilerde kullandığı başlıca araçlar arasında yer aldı. Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı ile Güney Gaz Koridoru, ülkenin Avrupa enerji piyasalarındaki konumunu güçlendiren projeler oldu.
İlham Aliyev yönetimi Türkiye ile stratejik iş birliğini geliştirirken Rusya, İran, İsrail ve Avrupa ülkeleriyle de farklı alanlarda ilişkiler kurdu. Enerji ihracatı, silah alımları ve bölgesel güvenlik politikaları bu ilişkilerin temel başlıkları arasındaydı.
2020’deki İkinci Karabağ Savaşı ve Azerbaycan’ın 2023’te Karabağ’da kontrolü tamamen sağlaması, yönetimin iç politikadaki konumunu etkiledi. Yönetim bu sonuçları toprak bütünlüğü açısından tarihî kazanım olarak sundu. Bölgedeki Ermeni nüfusun kitlesel göçü ve bunun insani sonuçları ise uluslararası tartışmalara konu oldu.
Siyasi devamlılık ve eleştiriler
Haydar Aliyev’in Sovyet döneminde kurduğu ilişkiler ve 1993 sonrasında oluşturduğu yönetim modeli, İlham Aliyev döneminde farklı koşullara uyarlanarak sürdürüldü. Enerji kaynakları Azerbaycan’ın ekonomik ve diplomatik görünürlüğünü artırırken Karabağ meselesi de yönetimin siyasi söyleminde önemli bir yer tuttu.
İktidarın aynı ailede toplanması, seçim rekabetinin koşulları, muhalefetin hareket alanı, medya özgürlüğü ve ekonomik kaynakların dağılımı, ülkenin siyasal yapısına ilişkin tartışmaların başlıca konuları arasında yer aldı. Bu nedenle Aliyev ailesinin etkisi, cumhurbaşkanlığı görevini kimin yürüttüğünün ötesinde; devlet kurumları, enerji politikaları ve dış ilişkilerle birlikte değerlendiriliyor.
