Ankara’nın Sincan ilçesindeki tarihî Zir Köprüsü, eski İstanos kasabasının merkezinde değil, Zir Vadisi’nin girişinde Ova Çayı üzerinde yer alıyordu. Köprü, yerleşime ulaşım sağlayan güzergâhın bir parçasıydı. 1913 tarihli Osmanlı raporu, inşaatın tamamlandığını kaydediyor.
![]()
Zir Köprüsü eski İstanos’a nasıl bağlanıyordu?
Günümüzde Yenikent olarak bilinen yerleşimin eski adı İstanos’tu. İstanoz ve Büyük İstanos adlarıyla da anılan kasaba, Ova Çayı’nın aktığı Zir Vadisi’nde kurulmuştu. Köprü ise vadinin girişinde, eski yerleşime giden yol üzerindeydi.
Sincan Belediyesinin yayımladığı Sincan Tarih ve Kültür Atlası, köprünün konumunu Zir Vadisi’nin girişi olarak tarif ediyor. Kültür Envanteri kayıtlarında Zağar Köprüsü ve Yenikent Köprüsü adlarıyla da geçen yapı, geçmişte Zir yerleşimine ulaşım için kullanılıyordu. Bu nedenle köprü, kasabanın çarşısında ya da meydanında değil, yerleşime giden güzergâhtaki bir geçiş noktası olarak tanımlanıyor.
![]()
1913 tarihli rapor köprü hakkında ne söylüyor?
Ankara Valisi Hulusi Bey’in 1913 tarihli teftiş raporu, köprünün geçmişine ilişkin önemli belgeler arasında yer alıyor. Sincan Tarih ve Kültür Atlası’nda aktarılan ve Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi’ndeki DH.İD 139/12 numaralı dosyaya dayanan raporda, İstanos civarındaki güzergâhta başlatılan köprü inşaatının tamamlandığı bildiriliyor.
Raporda taş ve kum döşeme çalışmalarının da aynı yılın inşaat mevsimi sonunda bitirilmesinin beklendiği aktarılıyor. Kayıt, köprünün 1913’te tamamlandığını destekliyor. Yapıda inşa kitabesi bulunmadığından açılış günü ve yaptıran kişi kesin olarak belirlenemiyor.
![]()
Dört kemerli kâgir yapının özellikleri
Düzgün kesme taştan yapılan Zir Köprüsü, Ova Çayı’nı aşan dört dairesel kemere sahip. Orta bölümü iki yanına göre daha yüksek olan köprünün kenarlarında taş korkuluklar bulunuyor. Yapı, eski İstanos’un ulaşım güzergâhındaki kalıcı geçişlerden biri olarak günümüze ulaştı.
![]()
Eski İstanos yerleşimi nasıl değişti?
İstanos, Osmanlı döneminde Ankara Sancağı’na bağlı Zir kazasının, daha sonra da nahiyesinin idari merkeziydi. 19. yüzyılda çevre köylerle birlikte önemli bir yerleşim ve ticaret merkezi konumundaydı. Hulusi Bey’in 1913 tarihli raporunda kasabada yedi mahalle bulunduğu ve Müslümanlarla Ermenilerin yaşadığı belirtiliyor.
Kasabanın idari ve demografik yapısı zaman içinde değişti. 1958’deki sel felaketinin ardından yerleşimin Yenikent’e taşınması süreci başladı; akademik kaynaklarda taşınmanın 1965’te gerçekleştiği aktarılıyor. Eski yerleşim alanında Müslüman ve Ermeni mezarlıklarıyla kilise ve çeşme kalıntılarının izleri bulunuyor. Zir Köprüsü ise vadinin girişindeki tarihî ulaşım yapılarından biri olmayı sürdürüyor.