Kadir Polat Toban
Kırıkkale bozkırından Ankara’nın kırsal mahallelerine uzanan üzerlik geleneğinde, kurutulmuş tohumlar renkli iplik ve boncuklarla bir araya getirilerek kapılara asılıyor. Anadolu’da nazardan korunma inancıyla ilişkilendirilen bu el işi süslemeler, kuşaktan kuşağa aktarılan kültürel bir miras olarak yaşatılıyor.
Üzerlik otu kapılara neden asılıyor?
Bilimsel adı Peganum harmala olan üzerlik, Anadolu halk kültüründe nazar inancıyla özdeşleşiyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı’ndaki kayıtlara göre tohumlar renkli iplikler ve boncuklarla işlenip nazarlık haline getiriliyor, evlerin girişlerine asılıyor. Geleneksel inanışta bu süslemelerin haneyi ve evde yaşayanları kem gözlerden koruduğu düşünülüyor.
Üzerlik nazarlıkları yalnızca süs amacı taşımıyor; ev içinde öğrenilip sonraki kuşaklara aktarılan bir kültür öğesi olarak da önem taşıyor.
Üzerlik kullanımının geçmişi Bronz Çağı’na uzanıyor
Etnobotanik araştırmalar ve arkeobotanik bulgular, üzerliğin geçmişinin binlerce yıl öncesine, Bronz Çağı’na kadar gittiğine işaret ediyor. Anadolu’daki Gordion ve Güneydoğu Anadolu’daki Gritille’nin yanı sıra Suriye ve Mısır’daki arkeolojik kazılarda üzerlik tohumlarına ilişkin bulgulara rastlanıyor.
Eski Türklerde ve başka topluluklarda üzerlik tohumları yakılarak tütsü yapılıyor; ortaya çıkan dumanın hastalıklardan ve kötü ruhlardan koruduğuna inanılıyordu. Kapılara asılan nazarlıklar, bu eski halk inanışının günümüze ulaşan örnekleri arasında sayılıyor.
Ağrı’dan Iğdır’a el emeği nazarlıklar
Üzerlik geleneği tek bir yöreyle sınırlı değil. Kültür ve Turizm Bakanlığı envanterlerinde, Ağrı’nın Doğubayazıt ilçesindeki köy odalarından Iğdır’daki geleneksel evlere kadar farklı yerlerde bu süslemelerin bulunduğu aktarılıyor. TÜBİTAK Bilim ve Teknik dergisinde yayımlanan etnobotanik çalışmalarda da üzerlik meyvelerinin yerel el sanatları ve gündelik yaşamla bağlantısı vurgulanıyor.
Üzerliğin kullanımı ve sağlık uyarısı
Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi’nde Melike Kaplan’ın yayımladığı araştırma, üzerliğin Anadolu’da ve Ankara çevresindeki köylerde halk hekimliği, inanç ve süs eşyası olarak kullanıldığını ele alıyor.
Üzerliğin nazardan koruduğuna ilişkin bilimsel kanıt bulunmuyor. Biyolojik olarak aktif bileşikler içeren tohumların gelişigüzel tüketilmesi veya tedavi amacıyla kullanılması, ayrıca dumanının yoğun biçimde solunması sağlık açısından ciddi risk taşıyor.
Kırıkkale’de geleneğin izleri araştırılacak
Balışeyh, Keskin, Sulakyurt ve Delice’de yapılması planlanan saha araştırmaları ile aile büyükleriyle gerçekleştirilecek görüşmelerin, üzerlik geleneğinin Kırıkkale bozkırındaki geçmişini ortaya çıkarması hedefleniyor. Bölgedeki eski evler ve yerel el sanatları, geleneksel kültürün izlerini geleceğe taşıyan kaynaklar arasında gösteriliyor.
