Eğitim Uzmanı Banu Yapıcı, çocuklarda telefon ve tablet kullanımının günlük yaşamı nasıl etkilediğine bakılması gerektiğini belirtiyor. Telefon istendiğinde öfkelenme, uyku düzeninin bozulması ve sosyal etkinliklerden uzaklaşma, ailelerin izleyebileceği işaretler arasında.
![]()
Çocukların telefon ve tabletlerle erken yaşta tanışması, ailelerin ekran kullanımına ilişkin sınırlar belirlemesini de gerekli kılıyor. Ağlama, sıkılma ya da yemek yememe durumlarında çocuğa ekran verilmesi, zamanla telefonun sakinleşme aracı hâline gelmesine yol açabiliyor.
Eğitim Uzmanı Banu Yapıcı, ekran kullanan her çocuğun bağımlı sayılmaması gerektiğini vurguluyor. Yapıcı’ya göre belirleyici olan, kullanımın çocuğun derslerini, uykusunu, sosyal ilişkilerini ve günlük etkinliklerini ne ölçüde etkilediği.
Ekran alışkanlığı okul öncesi dönemde başlayabiliyor
Yapıcı, sağlıksız ekran alışkanlıklarının okul öncesi dönemde oluşabildiğini söylüyor. Çocuk ağladığında, yemek yemediğinde veya sıkıldığında hemen telefon verilmesinin, ekranı kendini sakinleştirmenin tek yolu olarak görmesine neden olabileceğini belirtiyor.
![]()
İlkokul döneminde ekran alışkanlıklarının daha görünür hâle gelebildiğini aktaran Yapıcı, ergenlikte sosyal medya, dijital oyunlar ve arkadaş çevresinin etkisiyle kullanımın denetlenmesinin zorlaşabileceğine dikkat çekiyor. Çocukları sıkıldıklarında telefona yöneltmek yerine oyun, sohbet ve kitap okumaya teşvik etmeyi öneriyor.
Ekranın içeriği ve günlük yaşamdaki yeri önemli
Kontrolsüz ekran kullanımı küçük çocukların dil gelişimi, dikkat becerileri ve öğrenme süreçleri açısından risk oluşturabiliyor. Yapıcı, uzun ekran süresinin tek başına zekâ gerilemesi anlamına gelmediğini; sürenin yanı sıra izlenen içeriğin ve ekranın hangi etkinliklerin yerini aldığının da değerlendirilmesi gerektiğini söylüyor.
![]()
Bir çocuğun ekrandan renkleri öğrenebileceğini, ancak bu renklerle resim yapıp bir yetişkinle konuşmasının daha kapsamlı bir öğrenme deneyimi sunduğunu ifade eden Yapıcı, teknolojinin gerçek yaşam deneyimlerinin yerini bütünüyle almaması gerektiğini belirtiyor. Çocuklar dokunarak, deneyerek, soru sorarak ve insanlarla iletişim kurarak da öğreniyor.
Sosyal medya dikkati ve motivasyonu etkileyebilir
Art arda değişen kısa videolar ve bildirimler, çocukların uzun süre aynı konuya odaklanmasını zorlaştırabiliyor. Yapıcı, kitap okumak, matematik problemi çözmek ve bir konuyu derinlemesine öğrenmek için gereken sabrın, sürekli bölünmelerden olumsuz etkilenebileceğini kaydediyor.
Sosyal medyadaki karşılaştırmalar ve beğenilme ihtiyacı da çocukların özgüvenini ve ders motivasyonunu etkileyebiliyor. Yapıcı, bu etkilerin yalnızca okul başarısıyla sınırlı olmadığını vurguluyor.
Yasakların yanında alternatifler de sunulmalı
Yapıcı’ya göre telefonu çocuğun elinden almak tek başına çözüm değil; ailelerin çocuğun neden sürekli ekrana yöneldiğini anlaması gerekiyor. Arkadaşlarıyla yeterince vakit geçirip geçirmediği, spor yapıp yapmadığı ve aileyle kaliteli zaman geçirip geçirmediği de göz önünde bulundurulmalı. Telefon bazı çocuklar için yalnızlıktan veya sıkıntıdan uzaklaşma aracına dönüşebiliyor.
![]()
Bu nedenle ekran sınırlarının yanı sıra dışarı çıkmak, birlikte oyun oynamak ve sosyal etkinliklere katılmak gibi alternatifler sunulması öneriliyor. Yapıcı, kitap okuma alışkanlığında da ev ortamının etkili olduğunu; ebeveynlerin telefon kullanımında ve okuma davranışlarında çocuklara örnek olması gerektiğini söylüyor.
Ailece tutarlı ekran kuralları belirlenmeli
Yapıcı, ekran kurallarının açık, tutarlı ve çocuğun yaşına uygun olmasını; yalnızca çocukları değil, aile üyelerini de kapsamasını öneriyor. Ailece yemek yerken telefonların bir kenara bırakılması ve birlikte geçirilen zamanda herkesin birbirine odaklanması bu yaklaşımın örnekleri arasında.
![]()
Çocukların yüz yüze iletişim becerileri için okul ve dijital ortamların dışında da sosyal deneyimler yaşaması gerektiğini belirten Yapıcı; misafirliğe gitmek, misafir ağırlamak, büyüklerle ve akranlarla sohbet etmek, karşısındakini dinlemek gibi deneyimlerin önemine işaret ediyor.
Çocuklarda ekran bağımlılığına işaret edebilecek 7 belirti
Yapıcı’nın sıraladığı belirtiler, tek başına tanı anlamına gelmiyor. Çocuğun genel yaşamının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini belirten uzman, ailelerin suçlayıcı bir tutumdan kaçınmasını öneriyor.
- Telefonu bırakması istendiğinde yoğun öfke göstermek.
- Derslere odaklanmakta zorlanmak veya okul başarısında düşüş yaşamak.
- Uyku düzeninin bozulması.
- Daha önce severek yaptığı etkinliklerden uzaklaşmak.
- Arkadaşlarıyla görüşmek ya da aile sohbetlerine katılmak istememek.
- Ekran başında geçirdiği süreyi gizlemek.
- Telefon veya tablet kullanamadığında belirgin huzursuzluk yaşamak.
Çocuğa “bağımlı oldun” demek yerine, ekran kullanımının nedenlerini anlamak ve günlük yaşamı yeniden düzenlemek gerektiğini belirten Yapıcı, ihtiyaç duyulması hâlinde uzman desteği alınabileceğini ifade ediyor.
DSÖ’nün 5 yaş altı çocuklar için ekran önerileri
Dünya Sağlık Örgütü’nün 2019’da yayımladığı, 5 yaş altı çocuklara yönelik hareket, hareketsiz davranış ve uyku rehberinde ekran kullanımı yaş gruplarına göre ele alınıyor. Rehbere göre 1 yaşından küçük bebekler için hareketsiz ekran süresi önerilmiyor; 1 yaşındaki çocuklara da ekran süresi tavsiye edilmiyor. 2 yaşındaki çocuklar ile 3-4 yaş grubunda günlük hareketsiz ekran süresinin 1 saati geçmemesi, daha kısa tutulması öneriliyor.
Yeşilay da ailelere çocukları teselli etmek veya oyalamak için telefon ve tablet vermemelerini; arkadaşlık ilişkilerini ve fiziksel etkinlikleri desteklemelerini öneriyor. Yapıcı’nın yaklaşımında da amaç çocukları dijital dünyadan bütünüyle uzaklaştırmak değil, teknolojiyi kontrollü kullanmalarına yardımcı olurken ekran dışındaki sosyal alışkanlıkları güçlendirmek.